QON AYLANISH SISTEMASINING FIZIK ASOSLARI
Keywords:
qon aylanishi, gemodinamika, qon oqimi, tomir qarshiligi, laminar oqim, turbulent oqim, qon qovushqoqligi, arterial elastiklik, pulsatsion oqim, mikrosirkulyatsiya, periferik qarshilik, Windkessel effekti.Abstract
Ushbu maqola qon aylanish sistemasining fizik asoslarini chuqur va har tomonlama tahlil qiladi. Gemodinamika qonuniyatlari asosida qon oqimining laminar va turbulent rejimlari, tomirlarning elastik xossalari, qonning o‘ziga xos qovushqoqligi, periferik qarshilikning taqsimlanishi va mikrosirkulyatsiya jarayonlari batafsil ko‘rib chiqilgan. Qon murakkab suyuqlik sifatida tomir diametriga qarab xossasini o‘zgartirishi, arteriyalarning pulsatsion bosimni yumshatishi va mayda tomirlarda moddalar almashinuvini optimallashtirishi tizimning yuqori samaradorligini ta’minlaydi. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, fizik tamoyillar nafaqat normal qon aylanishini, balki stenoz, gipertoniya, ateroskleroz va boshqa kasalliklarning mexanizmini ham aniq tushuntiradi. O‘zbekistonlik olimlarning tadqiqotlari bilan bir qatorda xorijiy klassik va zamonaviy manbalar asosida olib borilgan chuqur tahlil biofizika, klinik tibbiyot va bioinzheneriya uchun muhim xulosalar beradi. Natijada, qon aylanishining fizik asoslarini chuqur anglash kasalliklarni erta tashxislash, davolash strategiyalarini ishlab chiqish va sun’iy qon aylanish apparatlarini loyihalashda asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi.
References
1. Remizov A.N. Tibbiy va biologik fizika: Tibbiyot oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv adabiyoti. Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi Davlat ilmiy-nashriyoti, 2005. – 120–145-betlar (qon aylanishining mexanik modellari va gidrodinamika bo‘limi).
2. Boboqulova M.X. Qon aylanish sistemasining fizik asoslari. Pedagogik tadqiqotlar jurnali. 2025. Vol. 3. No. 1. – 1–8-betlar (gidrodinamika, bosim farqi va yurak nasos vazifasi).
3. Secomb T.W. Hemodynamics. Comprehensive Physiology. 2016;6(3):975–1003 (laminar va turbulent oqim, Fahraeus-Lindqvist effekti va mikrovaskulyar tahlil, sah. 978–990).
4. Guyton A.C., Hall J.E. Textbook of Medical Physiology. 14th edition. Philadelphia: Elsevier Saunders, 2021. – p. 157–185 (Chapter 14: Overview of the Circulation; Biophysics of Pressure, Flow, and Resistance).
5. Westerhof N., Lankhaar J.-W., Westerhof B.E. The arterial Windkessel. Medical & Biological Engineering & Computing. 2009;47(2):131–141 (arterial elastiklik va Windkessel modeli tahlili, sah. 132–138).
6. Pollock J.D. et al. Physiology, Cardiovascular Hemodynamics. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023 (qon oqimi, Reynolds soni va laminar oqim xossalari).
7. Badeer H.S. Hemodynamics for medical students. Advances in Physiological Education. 2001;25(1):44–52 (Bernoulli-Puazel tamoyillari va klinik qo‘llanilishi, sah. 46–48).
8. Qon aylanish sistimasining fizik asoslari [elektron resurs]: referat. Oefen.uz, 2024. – Kirish va asosiy qism (Frank modeli, puls to‘lqini va tadqiqot natijalari, sah. 2–10).
9. Nasimi A. Hemodynamics. InTechOpen, 2012 (qon oqimi va qarshilik tamoyillari, sah. 1–17).
10. Zamir M. The Physics of Coronary Blood Flow. Springer, 2005 (koronar qon aylanishining fizik asoslari, sah. 45–78).
