MAKTAB DIREKTORLARINING MEDIA VA AXBOROT BILAN ISHLASH KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISHDA TANQIDIY FIKRLASH VA AXBOROT XAVFSIZLIGINING AHAMIYATI
Keywords:
maktab direktori, mediakompetentlik, tanqidiy fikrlash, media va axborot savodxonligi, faktcheking, lateral o‘qish, tanqidiy e’tiborsizlik, axborot xavfsizligi, kiberxavfsizlik, generativ sun’iy intellekt.Abstract
Maqolada raqamli ta’lim muhiti sharoitida maktab direktorlarining media va axborot bilan ishlash kompetensiyasini rivojlantirishda tanqidiy fikrlash hamda axborot xavfsizligining integrativ ahamiyati nazariy-konseptual jihatdan asoslangan. Tadqiqotda media va axborot savodxonligi, faktcheking, lateral o‘qish, tanqidiy e’tiborsizlik, generativ sun’iy intellekt natijalarini verifikatsiya qilish, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish va kiberxavfsizlikka oid ilmiy manbalar kontent-tahlil, qiyosiy tahlil va tizimlashtirish metodlari asosida o‘rganilgan. Natijada direktorning media bilan ishlashida tanqidiy tahlil va xavfsizlikni birlashtiruvchi olti bosqichli “tanqidiy verifikatsiya – xavfsizlik filtri – boshqaruv qarori” algoritmi taklif etilgan. Shubhali xabar, vizual yoki statistik manipulyatsiya, generativ AI kontenti, shaxsiy ma’lumot, akkaunt xavfsizligi va inqirozli kommunikatsiya bilan bog‘liq boshqaruv vaziyatlari uchun integratsiyalashgan harakatlar tizimi ishlab chiqilgan. Tanqidiy fikrlash axborotning ishonchliligini aniqlash vositasi, axborot xavfsizligi esa tekshirilgan ma’lumotdan qonuniy, etik va texnik jihatdan xavfsiz foydalanish chegaralarini belgilovchi komponent sifatida talqin qilinadi.
References
1. O‘zbekiston Respublikasining 2020-yil 23-sentabrdagi O‘RQ-637-son ‘Ta’lim to‘g‘risida’gi Qonuni.
2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 25-dekabrdagi 681-son ‘Davlat umumiy o‘rta ta’lim muassasalari direktori lavozimiga nomzodlarni menejerlik o‘quv kurslarida o‘qitish va ularga menejerlik sertifikatini berish tartibi to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida’gi Qarori.
3. UNESCO. Media and Information Literate Citizens: Think Critically, Click Wisely! Media and Information Literacy Curriculum for Educators and Learners. 2nd ed. Paris: UNESCO, 2021. 403 p. ISBN 978-92-3-100448-3.
4. Miao F., Cukurova M. AI Competency Framework for Teachers. Paris: UNESCO, 2024. 52 p. DOI: 10.54675/ZJTE2084.
5. Jones-Jang S.M., Mortensen T., Liu J. Does Media Literacy Help Identification of Fake News? Information Literacy Helps, but Other Literacies Don’t // American Behavioral Scientist. 2021. Vol. 65, No. 2. P. 371–388. DOI: 10.1177/0002764219869406.
6. Guess A.M., Lerner M., Lyons B., Montgomery J.M., Nyhan B., Reifler J., Sircar N. A digital media literacy intervention increases discernment between mainstream and false news in the United States and India // Proceedings of the National Academy of Sciences. 2020. Vol. 117, No. 27. P. 15536–15545. DOI: 10.1073/pnas.1920498117.
7. Kozyreva A., Wineburg S., Lewandowsky S., Hertwig R. Critical Ignoring as a Core Competence for Digital Citizens // Current Directions in Psychological Science. 2023. Vol. 32, No. 1. P. 81–88. DOI: 10.1177/09637214221121570.
8. Wineburg S., Breakstone J., McGrew S., Smith M.D., Ortega T. Lateral Reading on the Open Internet: A District-Wide Field Study in High School Government Classes // Journal of Educational Psychology. 2022. Vol. 114, No. 5. P. 893–909. DOI: 10.1037/edu0000740.
9. Axmedov M.U. Maktab direktorlarining boshqaruv ko‘nikmalarini rivojlantirish: maktab ta’limi sifatini oshirish omili sifatida // Pedagogik mahorat. 2025. №6. B. 276–279. Google Scholar profili: https://scholar.google.com/citations?user=hswKLwMAAAAJ&hl=ru
10. Tømte C.E. Conceptualisation of professional digital competence for school leaders in schools with 1:1 coverage of digital devices // Computers & Education. 2024. Vol. 222. Article 105151. DOI: 10.1016/j.compedu.2024.105151.
11. OECD. OECD Digital Education Outlook 2023: Towards an Effective Digital Education Ecosystem. Paris: OECD Publishing, 2023. DOI: 10.1787/c74f03de-en.
12. Sheninger E.C. Digital Leadership: Changing Paradigms for Changing Times. 2nd ed. Thousand Oaks, CA: Corwin, 2019. 288 p.
13. O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 2-iyuldagi O‘RQ-547-son ‘Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida’gi Qonuni.
14. O‘zbekiston Respublikasining 2022-yil 15-apreldagi O‘RQ-764-son ‘Kiberxavfsizlik to‘g‘risida’gi Qonuni.
