JAHON LUG‘ATCHILIGIDA SO‘ZLAR BIRIKUVCHANLIGI LUG‘ATLARI
Keywords:
birikuvchanlik, kollokatsiya, valentlik, birikuvchanlik lug‘ati, leksik funksiya, tayanch so‘z, kollokat, korpus lingvistikasi, o‘quv leksikografiyasi, lug‘at maqolasi.Abstract
Maqolada jahon lug‘atchiligida so‘zlar birikuvchanligi (kollokatsiya) lug‘atlarining shakllanishi, nazariy asoslari va tuzilish tamoyillari tahlil qilingan. Ingliz, rus, nemis, fransuz va ispan tillari bo‘yicha yaratilgan yetakchi birikuvchanlik lug‘atlari manba tanlash usuli, so‘zlik tarkibi, lug‘at maqolasining mikrotuzilishi va foydalanuvchiga yo‘nalganligi jihatidan qiyoslangan. Tahlil birikuvchanlik lug‘atlari taraqqiyotida uch bosqich — intuitiv-didaktik, nazariy-tizimli va korpusga asoslangan bosqichlar mavjudligini ko‘rsatdi. O‘zbek tilshunosligida valentlik va xususiy birikuvchilar bo‘yicha salmoqli nazariy tadqiqotlar bajarilgan bo‘lsa-da, umumiy foydalanishga mo‘ljallangan to‘liq birikuvchanlik lug‘ati hanuz yaratilmagani qayd etilgan. Jahon tajribasi asosida o‘zbek tilining korpusga tayangan birikuvchanlik lug‘atini tuzish tamoyillari va lug‘at maqolasining namunaviy modeli taklif qilingan.
References
1. O‘zbek tilining izohli lug‘ati: 5 jildli / A. Madvaliyev tahriri ostida. Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2006–2008.
2. Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G. va boshq. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent: Fan va texnologiya, 2009.
3. Bahriddinova B.M. O‘zbekistonda o‘quv lug‘atchiligi: lingvistik asoslari, tarixi va istiqbollari: filol. fan. d-ri (DSc) diss. avtoref. Samarqand, 2020.
4. Ibragimov J.Yo. O‘zbek tili mustaqil leksemalarining xususiy birikuvchilari va ularning modellari: filol. fan. d-ri (DSc) diss. Qarshi, 2023. 237 b.
5. Mamaraximov S.M. Otlarning xususiy birikuvchilari va birikuvchanlik lug‘atini tuzishning lingvistik asoslari: filol. fan. bo‘yicha PhD diss. Navoiy, 2026. 151 b.
6. Xamdamov X. O‘zbek va ingliz kollokatsiyalarida qisman ekvivalentlikning struktur-semantik asimmetriyasi va leksikografik tizimi // Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika. 2023. 1-jild, 6-son. B. 72–81.
