RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA KIBERJINOYATCHILIKKA QARSHI KURASHNING KOMPLEKS HUQUQIY MODELI: O‘ZBEKISTON TAJRIBASI VA GLOBAL YONDASHUVLAR
Keywords:
kiberjinoyatchilik; kiberxavfsizlik; raqamli transformatsiya; huquqiy tartibga solish; sun’iy intellekt; LegalTech; xalqaro hamkorlik; Budapesht konvensiyasi; kiber tahdidlar; axborot xavfsizligi; kiber-savodxonlik; transmilliy jinoyatlarAbstract
Mazkur maqolada kiberjinoyatchilikning transmilliy xususiyati, uning iqtisodiyot, davlat xavfsizligi va shaxsiy hayot daxlsizligiga ta’siri tizimli yondashuv asosida tahlil qilinadi. Tadqiqot doirasida O‘zbekiston Respublikasida kiberxavfsizlikni ta’minlashning amaldagi huquqiy asoslari, institutsional mexanizmlari hamda amaliy muammolari o‘rganiladi. Shu bilan birga, Daniya tajribasi asosida ilg‘or xorijiy yondashuvlar komparativ tahlil qilinib, samarali kiberxavfsizlik tizimi quyidagi omillarga asoslanishi aniqlanadi: mustahkam normativ-huquqiy baza, yuqori texnologik infratuzilma, rivojlangan kiber-savodxonlik va xalqaro hamkorlikning integratsiyalashgan modeli.Maqolada kiberjinoyatchilikka qarshi kurashish samaradorligini oshirishga qaratilgan kompleks huquqiy model taklif etiladi. Ushbu model Budapesht konvensiyasiga qo‘shilish, javobgarlik institutlarini takomillashtirish, sun’iy intellekt va LegalTech texnologiyalarini huquqni muhofaza qilish tizimiga integratsiya qilish, ixtisoslashtirilgan tergov organlarini rivojlantirish hamda kibermadaniyatni oshirish choralarini o‘z ichiga oladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, kiberxavfsizlikni ta’minlash faqat texnik vositalar bilan cheklanmay, balki kompleks huquqiy, institutsional va ijtimoiy yondashuvni talab etadi .
References
1. O‘zbekiston Respublikasining Qonuni. (2022, 15-aprel). Kiberxavfsizlik to‘g‘risida, O‘RQ-764-son. Lex.uz.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori. (2025, 30-aprel). Axborot texnologiyalari yordamida sodir etiladigan jinoyatlarga qarshi kurashish faoliyatini yanada kuchaytirishga qaratilgan chora-tadbirlar to‘g‘risida, PQ-153-son. Lex.uz.
3. O‘rolova, N. E. (2025, 13-iyul). Kiberjinoyatlar va ularni tergov qilishda zamonaviy tergovchi qiyofasi. Respublika ilmiy-uslubiy jurnali.
4. Jumayev, Sh. B. (2026, 23-fevral). Kiberjinoyatlar uchun javobgarlik choralari va ulardan himoyalanish usullari qanday? Minjusttraining.uz.
5. e-Governance Academy (eGA). (2025, iyun). Central Asia Cybersecurity Baseline Study: Executive Summary. Team Europe Initiative.
6. Tashmanov, Y. B. (2024, 5-dekabr). Raqamli transformatsiya jarayonlarida kiberxavfsizlik muammolari va ularning yechimlari. IIV Malaka oshirish instituti ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to‘plami, 44-48.
7. Shoimov, N. B. (2024, 5-dekabr). Kiberjinoyatchilikka qarshi kurashning huquqiy asosi sifatida «Kiberxavfsizlik to‘g‘risida»gi qonunning ahamiyati. IIV Malaka oshirish instituti, 228-232. Burxonov, B. H. (2024, 5-dekabr). Kiberjinoyatlarga qarshi kurashda xalqaro hamkorlikning huquqiy asoslari. IIV Malaka oshirish instituti, 128-132.
8. Atamirzaev, I. X. (2024, 5-dekabr). Kiberxavfsizlikni oldini olishda shaxs huquqiy ijtimoiylashuvining o‘rni. IIV Malaka oshirish instituti, 21-24. InfoCOM.UZ. (2025, 24-mart). O‘zbekistonda kiberxavfsizlik rivojlanish darajasining tahlili.
9. Chin, K. (2025, 5-yanvar). The Impact of Cybercrime on the Economy. UpGuard.
10. Otayev, O. M. (2024, 5-dekabr). Kiberjinoyatchilik va internet tarmoqlarining yoshlar tarbiyasiga salbiy ta’siri. IIV Malaka oshirish instituti, 117-121.x
11. Subanov, O. S. (2024, 5-dekabr). Axborot xavfsizligi hamda kiberxavfsizlikni ta’minlash masalalari. IIV Malaka oshirish instituti, 91-94.x
12. Sotvoldiyev, A. R. (2024, 5-dekabr). Kiberjinoyatlarni yoshlar tarbiyasiga ta’siri. IIV Malaka oshirish instituti, 213-216.x
13. Rayimov, M. X. (2024, 5-dekabr). Yangilanayotgan O‘zbekistonda kiber jinoyatlarga qarshi kurashishning o‘ziga xos jihatlari. IIV Malaka oshirish instituti, 205-209.
